प्रदिप पाल (रदिप)
महेन्द्रनगर :- सुदूरपश्चिम नेपालको सांस्कृतिक परिचय मानिने डेउडा खेल पछिल्ला वर्षहरूमा फेरि चर्चामा आएको छ। गाउँ गाउँमा हुने धार्मिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममा डेउडा अनिवार्य जस्तै बनिसकेको छ। यस सांस्कृतिक खेललाई अझ विस्तार र संरक्षण गर्नका लागि लोकप्रिय कलाकार जे.आर. भट्ट र अमृत नाथले विशेष अभियान चलाइरहेका छन्। उनीहरूले विभिन्न गाउँ र टोलमा पुगेर डेउडाको महत्वबारे जनचेतना फैलाउँदै, नयाँ पुस्तालाई यसको वास्तविक स्वरूपसँग जोडिरहेका छन्।
डेउडा खेल सुदूरपश्चिम र मध्यपश्चिमका धेरै जिल्लामा सांस्कृतिक धरोहरका रूपमा स्थापित छ। धार्मिक पर्व, विवाह, व्रत, जात्रा र विभिन्न सामाजिक अवसरहरूमा महिलादेखि पुरुषसम्म, युवादेखि बृद्धसम्म सबै मिलेर डेउडा खेल्ने चलन छ।
यो खेल केवल गीत–संगीतको रमाइलो मात्र होइन, यसले सामाजिक एकता, समर्पण र पारस्परिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। डेउडाको भाषिक शैली, लय र प्रश्न–उत्तरको तरिकाले मनोरञ्जनसँगै ज्ञान पनि दिन्छ।
जे.आर. भट्ट र अमृत नाथको सांस्कृतिक यात्रा
हालैका दिनमा चर्चित गायक तथा कलाकार जे.आर. भट्ट र अमृत नाथले विभिन्न गाउँमा पुगेर डेउडा खेलाउँदै आएका छन्। उनीहरूको उद्देश्य भनेको नयाँ पुस्तालाई मौलिक संस्कृति नछोड्न प्रेरित गर्ने हो।
भट्टले भने,
“डेउडा हाम्रो अस्तित्व हो। हामी यो जगेर्ना नगरे आजको पुस्ताले भोलि यसको स्वाद लिन पाउने छैन। त्यसैले गाउँ गाउँमा पुगेर डेउडा खेलाउँदै, गीत गाउँदै यसको महत्व सम्झाइरहेका छौं।”
त्यस्तै, अमृत नाथले भने,
“सांस्कृतिक जडबलियो नभए आधुनिकता भित्र हाम्रो मौलिकता हराउँछ। त्यसैले हामी जस्तो कलाकारको जिम्मेवारी हो, परम्परा जोगाउनु।”
विश्वव्यापीकरणको प्रभावले नेपाली संस्कृतिमा पनि ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। डिस्को, हिपहप र अन्य पश्चिमी शैलीका गीतहरूले बजार ओगटिरहेका बेला मौलिक भाका बिर्सिने खतरा बढेको छ। डेउडा जस्तो मौलिक कला हराएमा केवल एक खेल मात्र होइन, हाम्रो इतिहास, हाम्रो संस्कार र हाम्रो पहिचान पनि हराउनेछ।
यसैले जे.आर. भट्ट र अमृत नाथ जस्ता कलाकारको पहललाई धेरैले ‘सांस्कृतिक पुनर्जागरण’ को रूपमा लिएका छन्।
डेउडा गीतहरू केवल मनोरञ्जनका लागि होइन, समाजमा चेतना जगाउन पनि प्रयोग भइरहेको छ। विवाहमा हुने दहेज प्रथा, बालविवाह, मदिरा सेवन, महिला हिंसा जस्ता विषयहरूलाई डेउडा गीतमार्फत उठाइन्छ।
जे.आर. भट्टले भने,
“हामी डेउडामार्फत सन्देश दिने गर्छौं—‘छोरीलाई पढाऊ, महिला हिंसा रोक, बालविवाह नगर।’ यस्तो सन्देश गीत–संगीतबाट दिन सजिलो हुन्छ।”
अहिले डेउडालाई आधुनिक शैलीमा पनि प्रस्तुत गर्न थालिएको छ। युट्युब, टिकटोक, फेसबुक र इन्स्टाग्राममा डेउडा गीतको भिडियो अपलोड हुँदा लाखौं दर्शक पुगिरहेका छन्। भट्ट र नाथले आफ्नो डेउडा कार्यक्रमलाई पनि लाइभ स्ट्रिम गरेर विदेशमा रहेका नेपालीलाई देखाएका छन्।
यो प्रयासले विदेशमा रहेका सुदूरपश्चिमेली युवाहरूमा पनि आफ्नै संस्कृतिप्रति गर्वको भावना जगाइरहेको छ।
डेउडा कार्यक्रममा सहभागी भएका गाउँले अत्यन्तै उत्साहित छन्। कंचनपुरका एक स्थानीय बासिन्दा दिपक भट्ट भन्छन्,
“पहिले जस्तो रमाइलो अब फेरि सुरु भएको छ। कलाकार आएपछि त गाउँ नै तातेको छ। यो परम्परा जोगाउन सबैको जिम्मेवारी हो।”
त्यस्तै, महेन्द्रनगर लिटिल बुद्धकी विद्यार्थी सीता बिष्ट भन्छिन्,
“हामीले पनि डेउडा सिक्यौं, गाउन र खेल्न रमाइलो लाग्यो। यस्तो कार्यक्रम बारम्बार हुनु पर्छ।”
भट्ट र नाथको योजना गाउँमा मात्र सीमित छैन। उनीहरूले विद्यालय र कलेजहरूमा पनि डेउडा प्रशिक्षण कार्यक्रम चलाउने तयारी गरेका छन्। साथै, डेउडा प्रतियोगिता आयोजना गर्ने योजना पनि बनाइरहेका छन्, जसबाट नयाँ पुस्तामा डेउडा आकर्षण थपिनेछ।
अन्त्यमा, भट्टले भने,
“हामीले डेउडा जोगाउन सकेनौं भने भोलि यसलाई केवल किताबमा पढ्ने दिन आउँछ। त्यसैले सबै मिलेर यसको संरक्षण गर्नु आवश्यक छ।”
गाउँ गाउँमा डेउडा खेलाउँदै जे.आर. भट्ट र अमृत नाथको यो पहलले सुदूरपश्चिमको सांस्कृतिक पहिचानलाई नयाँ जीवन दिएको छ। डेउडा केवल एक खेल होइन, यो हाम्रो इतिहास, संस्कार र पहिचान हो। यसलाई जोगाउनु भनेको हाम्रो अस्तित्व जोगाउनु हो।
महेन्द्रनगर :- सुदूरपश्चिम नेपालको सांस्कृतिक परिचय मानिने डेउडा खेल पछिल्ला वर्षहरूमा फेरि चर्चामा आएको छ। गाउँ गाउँमा हुने धार्मिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममा डेउडा अनिवार्य जस्तै बनिसकेको छ। यस सांस्कृतिक खेललाई अझ विस्तार र संरक्षण गर्नका लागि लोकप्रिय कलाकार जे.आर. भट्ट र अमृत नाथले विशेष अभियान चलाइरहेका छन्। उनीहरूले विभिन्न गाउँ र टोलमा पुगेर डेउडाको महत्वबारे जनचेतना फैलाउँदै, नयाँ पुस्तालाई यसको वास्तविक स्वरूपसँग जोडिरहेका छन्।
डेउडा खेल सुदूरपश्चिम र मध्यपश्चिमका धेरै जिल्लामा सांस्कृतिक धरोहरका रूपमा स्थापित छ। धार्मिक पर्व, विवाह, व्रत, जात्रा र विभिन्न सामाजिक अवसरहरूमा महिलादेखि पुरुषसम्म, युवादेखि बृद्धसम्म सबै मिलेर डेउडा खेल्ने चलन छ।
यो खेल केवल गीत–संगीतको रमाइलो मात्र होइन, यसले सामाजिक एकता, समर्पण र पारस्परिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। डेउडाको भाषिक शैली, लय र प्रश्न–उत्तरको तरिकाले मनोरञ्जनसँगै ज्ञान पनि दिन्छ।
जे.आर. भट्ट र अमृत नाथको सांस्कृतिक यात्रा
हालैका दिनमा चर्चित गायक तथा कलाकार जे.आर. भट्ट र अमृत नाथले विभिन्न गाउँमा पुगेर डेउडा खेलाउँदै आएका छन्। उनीहरूको उद्देश्य भनेको नयाँ पुस्तालाई मौलिक संस्कृति नछोड्न प्रेरित गर्ने हो।
भट्टले भने,
“डेउडा हाम्रो अस्तित्व हो। हामी यो जगेर्ना नगरे आजको पुस्ताले भोलि यसको स्वाद लिन पाउने छैन। त्यसैले गाउँ गाउँमा पुगेर डेउडा खेलाउँदै, गीत गाउँदै यसको महत्व सम्झाइरहेका छौं।”
त्यस्तै, अमृत नाथले भने,
“सांस्कृतिक जडबलियो नभए आधुनिकता भित्र हाम्रो मौलिकता हराउँछ। त्यसैले हामी जस्तो कलाकारको जिम्मेवारी हो, परम्परा जोगाउनु।”
विश्वव्यापीकरणको प्रभावले नेपाली संस्कृतिमा पनि ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। डिस्को, हिपहप र अन्य पश्चिमी शैलीका गीतहरूले बजार ओगटिरहेका बेला मौलिक भाका बिर्सिने खतरा बढेको छ। डेउडा जस्तो मौलिक कला हराएमा केवल एक खेल मात्र होइन, हाम्रो इतिहास, हाम्रो संस्कार र हाम्रो पहिचान पनि हराउनेछ।
यसैले जे.आर. भट्ट र अमृत नाथ जस्ता कलाकारको पहललाई धेरैले ‘सांस्कृतिक पुनर्जागरण’ को रूपमा लिएका छन्।
डेउडा गीतहरू केवल मनोरञ्जनका लागि होइन, समाजमा चेतना जगाउन पनि प्रयोग भइरहेको छ। विवाहमा हुने दहेज प्रथा, बालविवाह, मदिरा सेवन, महिला हिंसा जस्ता विषयहरूलाई डेउडा गीतमार्फत उठाइन्छ।
जे.आर. भट्टले भने,
“हामी डेउडामार्फत सन्देश दिने गर्छौं—‘छोरीलाई पढाऊ, महिला हिंसा रोक, बालविवाह नगर।’ यस्तो सन्देश गीत–संगीतबाट दिन सजिलो हुन्छ।”
अहिले डेउडालाई आधुनिक शैलीमा पनि प्रस्तुत गर्न थालिएको छ। युट्युब, टिकटोक, फेसबुक र इन्स्टाग्राममा डेउडा गीतको भिडियो अपलोड हुँदा लाखौं दर्शक पुगिरहेका छन्। भट्ट र नाथले आफ्नो डेउडा कार्यक्रमलाई पनि लाइभ स्ट्रिम गरेर विदेशमा रहेका नेपालीलाई देखाएका छन्।
यो प्रयासले विदेशमा रहेका सुदूरपश्चिमेली युवाहरूमा पनि आफ्नै संस्कृतिप्रति गर्वको भावना जगाइरहेको छ।
डेउडा कार्यक्रममा सहभागी भएका गाउँले अत्यन्तै उत्साहित छन्। कंचनपुरका एक स्थानीय बासिन्दा दिपक भट्ट भन्छन्,
“पहिले जस्तो रमाइलो अब फेरि सुरु भएको छ। कलाकार आएपछि त गाउँ नै तातेको छ। यो परम्परा जोगाउन सबैको जिम्मेवारी हो।”
त्यस्तै, महेन्द्रनगर लिटिल बुद्धकी विद्यार्थी सीता बिष्ट भन्छिन्,
“हामीले पनि डेउडा सिक्यौं, गाउन र खेल्न रमाइलो लाग्यो। यस्तो कार्यक्रम बारम्बार हुनु पर्छ।”
भट्ट र नाथको योजना गाउँमा मात्र सीमित छैन। उनीहरूले विद्यालय र कलेजहरूमा पनि डेउडा प्रशिक्षण कार्यक्रम चलाउने तयारी गरेका छन्। साथै, डेउडा प्रतियोगिता आयोजना गर्ने योजना पनि बनाइरहेका छन्, जसबाट नयाँ पुस्तामा डेउडा आकर्षण थपिनेछ।
अन्त्यमा, भट्टले भने,
“हामीले डेउडा जोगाउन सकेनौं भने भोलि यसलाई केवल किताबमा पढ्ने दिन आउँछ। त्यसैले सबै मिलेर यसको संरक्षण गर्नु आवश्यक छ।”
गाउँ गाउँमा डेउडा खेलाउँदै जे.आर. भट्ट र अमृत नाथको यो पहलले सुदूरपश्चिमको सांस्कृतिक पहिचानलाई नयाँ जीवन दिएको छ। डेउडा केवल एक खेल होइन, यो हाम्रो इतिहास, संस्कार र पहिचान हो। यसलाई जोगाउनु भनेको हाम्रो अस्तित्व जोगाउनु हो।